Văn hóa là gì? Khái niệm, đặc trưng và các loại hình văn hóa

Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra, tích lũy và truyền lại qua nhiều thế hệ, thể hiện ở lối sống, ngôn ngữ, phong tục, tín ngưỡng, nghệ thuật, tri thức và cách ứng xử của một cộng đồng.

Khái niệm văn hóa

Từ “văn hóa” được dùng ở nhiều nghĩa nên có rất nhiều định nghĩa. Có thể gom thành ba cách hiểu thường gặp:

• Nghĩa hẹp (đời thường): trình độ học vấn, sự lịch sự, nếp sống. Ví dụ: “người có văn hóa”, “trình độ văn hóa lớp 12”.
• Nghĩa rộng (khoa học xã hội): mọi thứ con người tạo ra để thích nghi và phát triển, đối lập với những gì thuộc về tự nhiên.
• Nghĩa theo lĩnh vực: văn hóa nghệ thuật, văn hóa doanh nghiệp, văn hóa học đường, văn hóa mạng…

Theo tinh thần Tuyên bố Mexico City của UNESCO (1982), văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt về vật chất, tinh thần, trí tuệ và tình cảm đặc trưng cho một xã hội hay một nhóm người. Văn hóa bao gồm nghệ thuật, văn chương, lối sống, hệ giá trị, truyền thống và tín ngưỡng.

Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng nhìn văn hóa theo nghĩa rộng: toàn bộ những sáng tạo và phát minh của loài người nhằm phục vụ sự sinh tồn và mục đích của cuộc sống, từ ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, nghệ thuật đến công cụ sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở.

Đặc trưng cơ bản của văn hóa

Đặc trưng	Ý nghĩa	Ví dụ
Tính nhân sinh	Do con người tạo ra, khác với thiên nhiên	Rừng tự nhiên không phải văn hóa, vườn do người trồng thì có yếu tố văn hóa
Tính lịch sử	Hình thành và tích lũy theo thời gian	Tục thờ cúng tổ tiên qua nhiều đời
Tính giá trị	Mang các chuẩn mực tốt – xấu, đúng – sai	Tôn sư trọng đạo, “lá lành đùm lá rách”
Tính hệ thống	Các yếu tố gắn kết với nhau	Ẩm thực, trang phục, lễ hội cùng phản ánh lối sống lúa nước
Tính truyền đạt	Truyền qua giáo dục, ngôn ngữ, bắt chước	Ông bà dạy con cháu ca dao, tục ngữ

Các loại hình văn hóa

Cách chia phổ biến ở Việt Nam, cũng được dùng trong pháp luật về di sản, là văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể.

• Văn hóa vật thể: những thứ nhìn thấy, chạm vào được như đình chùa, nhà cổ, di tích, hiện vật, trang phục truyền thống.
• Văn hóa phi vật thể: tiếng nói, chữ viết, tục ngữ, ca dao, âm nhạc, lễ hội, tập quán, tri thức dân gian. Ví dụ được UNESCO ghi danh gồm Nhã nhạc cung đình Huế, Dân ca quan họ Bắc Ninh, Ca trù.

Ngoài ra còn có cách chia theo chủ thể: văn hóa dân tộc, văn hóa vùng miền, văn hóa tộc người. Việt Nam có 54 dân tộc, mỗi dân tộc có sắc thái văn hóa riêng nhưng cùng tạo nên nền văn hóa chung.

Chức năng của văn hóa

• Giáo dục: hình thành nhân cách, truyền đạo lý và kinh nghiệm cho thế hệ sau.
• Điều chỉnh xã hội: chuẩn mực, phong tục giúp định hướng hành vi, giữ trật tự cộng đồng.
• Nhận thức: giúp con người hiểu thế giới và chính mình.
• Giao tiếp, liên kết: ngôn ngữ và biểu tượng chung gắn kết các thành viên cộng đồng.
• Giải trí, thẩm mỹ: nghệ thuật, lễ hội đáp ứng nhu cầu tinh thần.

Phân biệt văn hóa với văn minh, văn hiến

Văn hóa bao trùm cả giá trị vật chất lẫn tinh thần và có ở mọi cộng đồng. Văn minh thường nhấn mạnh trình độ phát triển về vật chất, kỹ thuật, tổ chức xã hội ở một giai đoạn. Văn hiến thiên về truyền thống văn hóa lâu đời và những giá trị tinh thần tốt đẹp, thường gắn với người có học, có đạo lý.

Ví dụ về văn hóa trong đời sống

• Chào hỏi, xưng hô theo vai vế trong gia đình Việt.
• Tết Nguyên đán với mâm ngũ quả, bánh chưng, lì xì.
• Văn hóa doanh nghiệp: giờ giấc, cách họp, cách góp ý trong công ty.
• Văn hóa mạng: cách bình luận, tranh luận lịch sự trên mạng xã hội.

Muốn làm bài văn hay tìm hiểu thêm các khái niệm nền tảng, bạn có thể đọc môi trường là gì, danh từ là gì hoặc biện pháp tu từ là gì để mở rộng vốn từ và cách diễn đạt.

Câu hỏi thường gặp

Văn hóa và phong tục khác nhau thế nào?

Phong tục là thói quen, nếp sống được cộng đồng lặp lại lâu đời, như tục lì xì ngày Tết. Phong tục chỉ là một bộ phận của văn hóa, bên cạnh ngôn ngữ, nghệ thuật, tri thức, tín ngưỡng.

Người “có văn hóa” nghĩa là gì?

Theo nghĩa đời thường, đó là người có hiểu biết, lịch sự, tôn trọng người khác và biết cư xử đúng chuẩn mực xã hội. Đây là cách hiểu hẹp, không thay thế khái niệm văn hóa theo nghĩa rộng.

Văn hóa vật thể và phi vật thể khác nhau ra sao?

Văn hóa vật thể là những sản phẩm hữu hình như đình, chùa, hiện vật. Văn hóa phi vật thể là những giá trị không có hình khối như ngôn ngữ, âm nhạc, lễ hội, tri thức dân gian.

Vì sao cần giữ gìn văn hóa dân tộc?

Văn hóa tạo nên bản sắc, giúp cộng đồng gắn kết và phân biệt mình với cộng đồng khác. Giữ gìn không có nghĩa là đóng cửa, mà là chọn lọc, tiếp thu cái mới nhưng không đánh mất cốt lõi.

Nguồn tham khảo

• Tuyên bố Mexico City về các chính sách văn hóa – UNESCO (1982)
• Luật Di sản văn hóa Việt Nam