Cách viết bài văn nghị luận về một vấn đề trong đời sống

Viết bài văn nghị luận về một vấn đề trong đời sống là dùng lí lẽ và bằng chứng để nêu rõ ý kiến tán thành hoặc phản đối một hiện tượng, một quan niệm có thật trong cuộc sống. Bài gồm ba phần: mở bài nêu vấn đề và nêu ý kiến của người viết, thân bài trình bày từng lí lẽ kèm bằng chứng, kết bài khẳng định lại ý kiến và đề xuất hành động.

Đây là kiểu bài nào trong chương trình

Trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, kiểu bài này được dạy chính thức ở lớp 7 với hai yêu cầu: trình bày ý kiến tán thành và trình bày ý kiến phản đối một vấn đề trong đời sống. Lên lớp 8, chương trình yêu cầu viết bài văn nghị luận về một vấn đề của đời sống; lên lớp 9 là nghị luận về một vấn đề cần giải quyết, đòi hỏi bằng chứng chặt hơn, phần phản biện rõ hơn và phải nêu được giải pháp.

Tiêu chí	Nghị luận về vấn đề đời sống	Nghị luận văn học
Đối tượng bàn luận	Hiện tượng, quan niệm, cách ứng xử trong cuộc sống	Tác phẩm, nhân vật, chi tiết, hình ảnh trong văn bản
Bằng chứng	Sự việc có thật, số liệu, trải nghiệm, ý kiến người có uy tín	Chi tiết, câu thơ, lời thoại trích từ tác phẩm
Yêu cầu riêng	Phải nêu được ý kiến riêng và trả lời ý kiến trái chiều	Phải phân tích được nghệ thuật, không kể lại nội dung

Hai dạng đề và cách xác định

Dạng	Dấu hiệu đề bài	Nhiệm vụ chính
Tán thành	Đề nêu một ý kiến đúng đắn, hỏi em có đồng tình không	Chứng minh ý kiến đó đúng, bổ sung lí lẽ đề chưa nói tới
Phản đối	Đề nêu một quan niệm phiến diện, lệch lạc	Chỉ ra chỗ sai của quan niệm, đưa ra cách hiểu đúng
Mở (vừa tán thành vừa bác bỏ)	Đề chỉ nêu hiện tượng, không nêu ý kiến	Tự chọn một hướng rồi giữ nhất quán suốt bài

Lỗi hay gặp nhất là nhận sai dạng đề: gặp đề phản đối nhưng lại viết nửa đồng ý nửa không, khiến bài mất phương hướng. Hãy gạch chân câu nêu ý kiến trong đề và viết ngay bên lề hai chữ tán thành hoặc phản đối trước khi lập dàn ý.

Bố cục và nhiệm vụ từng phần

• Mở bài (3 – 4 câu): dẫn vào vấn đề bằng một tình huống hoặc một câu hỏi, nêu thẳng vấn đề cần bàn, nêu rõ ý kiến của bản thân. Không được để người đọc đoán xem người viết đứng về phía nào.
• Thân bài (3 – 4 đoạn): mỗi đoạn một lí lẽ. Trình tự an toàn là giải thích vấn đề, nêu hai lí lẽ chính kèm bằng chứng, rồi một đoạn trả lời ý kiến trái chiều.
• Kết bài (2 – 3 câu): khẳng định lại ý kiến bằng cách diễn đạt khác và nêu một việc làm cụ thể, tránh hô hào chung chung.

Mỗi đoạn thân bài nên được viết theo đúng cấu trúc của một đoạn văn nghị luận: câu chủ đề nêu lí lẽ, các câu sau nêu bằng chứng và phân tích. Nếu chưa chắc phần này, bạn nên xem lại cách viết đoạn văn đúng cấu trúc trước khi làm bài dài.

Dàn ý mẫu chi tiết

Đề: Có người cho rằng vệ sinh trường học là trách nhiệm của những người lao công đã được nhà trường trả lương. Em hãy viết bài văn trình bày ý kiến phản đối quan niệm này.

1. Mở bài: nêu hiện tượng nhiều học sinh để lại rác trong lớp sau giờ học; dẫn ra quan niệm trong đề; nêu ý kiến phản đối.
2. Thân bài, đoạn 1 – giải thích: quan niệm trên xuất phát từ cách hiểu hẹp rằng trả lương là chuyển toàn bộ trách nhiệm; thực tế vệ sinh trường học là việc của mọi người sử dụng không gian ấy.
3. Thân bài, đoạn 2 – lí lẽ thứ nhất: học sinh là người làm ra rác nên phải chịu phần trách nhiệm tương ứng. Bằng chứng: một lớp 40 học sinh chỉ cần mỗi người bỏ một vỏ hộp sữa là có 40 món rác trong một buổi, lượng việc không ai đảm nhiệm hết thay được.
4. Thân bài, đoạn 3 – lí lẽ thứ hai: lao động vệ sinh là một phần của giáo dục, giúp hình thành thói quen và sự tôn trọng người khác. Bằng chứng: chương trình giáo dục phổ thông có hoạt động trải nghiệm với nội dung lao động công ích, các lớp trực tuần vẫn được xếp vào nhiệm vụ học tập.
5. Thân bài, đoạn 4 – trả lời ý kiến trái chiều: có bạn lo rằng dọn vệ sinh làm mất thời gian học. Thực tế việc giữ lớp sạch chỉ mất vài phút mỗi ngày nếu ai cũng tự thu gom chỗ mình ngồi, ít hơn thời gian phải tổng vệ sinh cuối tuần.
6. Kết bài: khẳng định quan niệm trong đề là sai; đề xuất mỗi lớp lập góc phân loại rác và mỗi học sinh tự dọn chỗ của mình trước khi ra khỏi lớp.

Mở bài và một đoạn thân bài mẫu

Mở bài. Cuối mỗi buổi học, dưới bàn của nhiều lớp vẫn còn vỏ bánh, hộp sữa và giấy vụn. Khi được nhắc, không ít bạn trả lời rằng việc đó đã có các cô lao công, bởi nhà trường trả lương cho họ để làm việc ấy. Theo em, đây là một quan niệm cần được nói lại cho đúng, vì giữ cho trường học sạch sẽ là trách nhiệm của tất cả những người đang học và làm việc trong trường.

Một đoạn thân bài. Trước hết, người tạo ra rác phải chịu phần trách nhiệm với số rác mình tạo ra. Một lớp bốn mươi học sinh, mỗi bạn chỉ cần bỏ lại một vỏ hộp sữa thì sau một buổi đã có bốn mươi món rác, chưa kể giấy nháp và vỏ bút. Nếu nhân với vài chục lớp trong trường, khối lượng ấy vượt xa sức của hai, ba người lao công trong một giờ nghỉ trưa. Việc trả lương chỉ xác định ai làm công việc chuyên môn về vệ sinh chung, chứ không xóa đi nghĩa vụ tối thiểu của mỗi người là không bày bừa ra nơi công cộng. Nói cách khác, lương trả cho việc dọn dẹp trường học, không phải trả để chúng ta được quyền xả rác.

Những lỗi làm mất điểm

• Thiếu bằng chứng: cả bài chỉ có lí lẽ, không có sự việc, số liệu hay trải nghiệm nào. Mỗi lí lẽ cần tối thiểu một bằng chứng.
• Bằng chứng không được phân tích: nêu một câu chuyện rồi chuyển ý ngay. Sau bằng chứng luôn cần một câu chỉ ra nó chứng minh điều gì.
• Bịa số liệu. Số liệu không rõ nguồn làm bài mất độ tin cậy; nên dùng sự việc quan sát được hoặc dẫn chứng phổ biến, ai cũng kiểm chứng được.
• Không phản biện: bỏ hẳn đoạn trả lời ý kiến trái chiều khiến bài một chiều, khó đạt điểm cao.
• Lạm dụng câu cảm thán và khẩu hiệu: văn nghị luận cần giọng điềm tĩnh, lập luận rõ hơn là lời hô hào.

Dạng bài này cùng họ với nghị luận xã hội ở trung học phổ thông, chỉ khác về độ sâu và dung lượng. Về khung chung của một bài làm đủ ba phần, bạn có thể tham khảo thêm cách viết bài văn hoàn chỉnh; còn khi cần diễn đạt gọn hơn, hãy xem lại kiến thức ở phần thực hành tiếng Việt để dùng đúng từ nối và đúng kiểu câu.

Câu hỏi thường gặp

Bài văn nghị luận về một vấn đề trong đời sống nên dài bao nhiêu?

Chương trình không ấn định số chữ. Trên thực tế, bài làm trên lớp ở lớp 7 và lớp 8 thường khoảng 400 đến 600 chữ, tương ứng một trang rưỡi đến hai trang giấy thi, và độ dài cụ thể do đề bài nêu. Quan trọng hơn độ dài là số lí lẽ: cần ít nhất hai lí lẽ chính và một đoạn trả lời ý kiến trái chiều.

Có bắt buộc phải có đoạn phản biện không?

Chương trình yêu cầu người viết biết nêu ý kiến trái chiều và trả lời lại ý kiến đó, nên các bảng tiêu chí đánh giá trong sách thường có mục này. Đây là yêu cầu về năng lực viết, không phải quy định về cấu trúc đề thi; bỏ đoạn phản biện không làm bài sai, nhưng bài sẽ một chiều và khó đạt mức điểm cao nhất.

Bằng chứng lấy ở đâu cho đáng tin?

Ưu tiên ba nguồn: sự việc em trực tiếp quan sát ở lớp, ở khu phố; quy định hoặc nội quy có thật; câu chuyện phổ biến mà ai cũng biết. Tránh dẫn số liệu nghe nói, không rõ ai công bố.

Mở bài có nên dẫn một câu danh ngôn không?

Được, nếu câu đó liên quan trực tiếp đến vấn đề và em chắc chắn về nội dung câu nói. Nếu không nhớ chính xác, hãy mở bài bằng một tình huống thực tế, cách này an toàn và thường tự nhiên hơn.

Viết ý kiến phản đối có bị coi là tiêu cực không?

Không. Đề yêu cầu phản đối thì nhiệm vụ của người viết chính là chỉ ra chỗ chưa đúng của quan niệm, miễn là giữ thái độ tôn trọng, tranh luận với quan niệm chứ không chỉ trích người nêu quan niệm.