Cách viết bài văn hoàn chỉnh: bố cục và các bước

Một bài văn hoàn chỉnh luôn gồm ba phần: mở bài giới thiệu đối tượng và nêu vấn đề, thân bài gồm nhiều đoạn triển khai từng ý, kết bài khép lại và nêu cảm nghĩ hoặc bài học. Quy trình viết bài văn theo chương trình hiện hành có bốn bước: chuẩn bị, tìm ý và lập dàn ý, viết bài, xem lại và chỉnh sửa.

Bố cục của một bài văn

Phần	Tỉ lệ dung lượng	Nhiệm vụ
Mở bài	Khoảng 10%	Dẫn dắt, giới thiệu đối tượng hoặc vấn đề, nêu hướng triển khai
Thân bài	Khoảng 75 – 80%	Triển khai các ý theo trình tự hợp lí, mỗi ý một đoạn
Kết bài	Khoảng 10%	Khẳng định lại, nêu cảm nghĩ, bài học hoặc đề xuất

Tỉ lệ này là kinh nghiệm phân bổ dung lượng khi làm bài, không phải quy định của chương trình, nhưng nó giúp tránh hai lỗi trái ngược: mở bài dài tới nửa trang trong khi thân bài chỉ còn vài dòng, hoặc bài viết hết ý rồi dừng mà không có kết bài. Trong bài làm hai trang giấy thi, mở bài và kết bài mỗi phần chỉ nên khoảng ba đến bốn câu.

Bốn bước viết bài văn

1. Chuẩn bị trước khi viết. Xác định ba điều: viết về cái gì, viết cho ai đọc, viết nhằm mục đích gì. Với đề ở trường, người đọc là giáo viên nên cần viết đủ ý và rõ ràng hơn là cầu kỳ.
2. Tìm ý và lập dàn ý. Ghi nhanh mọi ý nghĩ ra giấy nháp, kể cả ý chưa chắc; sau đó gạch bỏ ý trùng, sắp xếp các ý còn lại thành dàn ý có thứ tự. Bước này nên mất 5 – 7 phút trong một bài làm 90 phút.
3. Viết bài. Viết liền mạch theo dàn ý, không dừng lại sửa từng câu. Nếu bí một ý, để trống và viết tiếp ý sau rồi quay lại.
4. Xem lại và chỉnh sửa. Dành 5 phút cuối để soát chính tả, soát dấu câu, kiểm tra xem mỗi đoạn có câu chủ đề hay chưa và kết bài có trả lời đúng yêu cầu đề hay không.

Bước lập dàn ý thường bị bỏ qua vì sợ mất thời gian, nhưng thực tế người có dàn ý viết nhanh hơn do không phải vừa viết vừa nghĩ ý tiếp theo.

Các kiểu bài văn theo cấp học

Cấp học	Kiểu bài chính
Tiểu học	Kể lại câu chuyện, tả người, tả phong cảnh, viết báo cáo công việc, viết chương trình hoạt động
Trung học cơ sở	Kể lại trải nghiệm, thuyết minh về một hiện tượng hoặc quy tắc, nghị luận về một vấn đề trong đời sống, phân tích một tác phẩm, viết văn bản thuyết minh và văn bản nghị luận ngắn
Trung học phổ thông	Nghị luận xã hội, nghị luận văn học, báo cáo nghiên cứu, bài thuyết minh tổng hợp, văn bản nội quy hoặc hướng dẫn

Dù kiểu bài khác nhau, ba phần mở – thân – kết vẫn giữ nguyên; điều thay đổi là cách triển khai thân bài. Bài tả sắp xếp theo không gian hoặc thời gian, bài kể theo diễn biến sự việc, còn bài nghị luận theo hệ thống lí lẽ. Với các kiểu bài ở tiểu học, bạn có thể xem danh mục cụ thể trong bài tiếng Việt lớp 5 học những gì.

Dàn ý mẫu và mở bài mẫu

Đề: Viết bài văn kể lại một trải nghiệm đáng nhớ của em.

1. Mở bài: giới thiệu trải nghiệm và lí do nó đáng nhớ (lần đầu một mình đi xe buýt về quê).
2. Thân bài, đoạn 1: hoàn cảnh dẫn tới trải nghiệm – mẹ đi công tác, em phải tự về nhà bà.
3. Thân bài, đoạn 2: diễn biến chính – lên xe sai tuyến, phát hiện khi xe đã đi khá xa.
4. Thân bài, đoạn 3: cách em xử lí – hỏi người lái xe, đổi tuyến, gọi điện cho bà.
5. Thân bài, đoạn 4: cảm xúc và chi tiết đáng nhớ nhất – lúc nhìn thấy bà đứng chờ ở đầu đường.
6. Kết bài: bài học rút ra – bình tĩnh và biết hỏi khi cần giúp đỡ.

Mở bài mẫu. Có những chuyến đi chỉ dài hơn một giờ nhưng khiến người ta nhớ nhiều năm. Với em, đó là lần đầu tiên em một mình đi xe buýt về quê thăm bà vào mùa hè năm ngoái. Chuyến đi ấy không hề suôn sẻ, thậm chí có lúc em đã sợ đến mức muốn khóc, nhưng cũng chính nó dạy em rằng đi sai đường không đáng sợ bằng việc ngồi im không hỏi ai.

Mở bài trên dùng cách đi từ nhận xét chung tới trải nghiệm cụ thể, rồi hé mở bài học ở câu cuối. Cách này tạo lí do để người đọc đi tiếp vào thân bài.

Cách viết từng phần cho hiệu quả

• Mở bài: chọn một trong ba cách: đi từ một tình huống cụ thể, đi từ một câu hỏi, hoặc đi từ nhận xét chung rồi thu hẹp. Tránh mở bài chép lại nguyên đề bài.
• Thân bài: mỗi đoạn một ý, bắt đầu bằng một câu nêu ý chính. Giữa các đoạn dùng từ nối như trước hết, bên cạnh đó, đáng chú ý hơn cả để người đọc thấy mạch bài.
• Kết bài: trả lời lại chính câu hỏi đặt ra ở mở bài. Nếu mở bài nêu một tình huống, kết bài quay lại tình huống đó sẽ tạo được sự tròn trịa.
• Câu văn: ưu tiên câu ngắn, mỗi câu một ý; chỉ dùng câu dài khi cần diễn tả một quá trình liền mạch.
• Từ ngữ: lặp từ khóa quá nhiều sẽ làm bài khô, nên thay bằng đại từ hoặc từ đồng nghĩa phù hợp sắc thái.

Những lỗi khiến bài văn mất điểm

• Không có dàn ý nên lạc đề: bài kể trải nghiệm biến thành bài tả cảnh, bài nghị luận biến thành bài kể chuyện.
• Thân bài là một khối liền: viết hai trang không xuống dòng khiến người đọc không thấy ý. Nên tách thành ba đến bốn đoạn rõ ràng.
• Dùng văn mẫu: câu chữ không khớp với phần còn lại của bài, rất dễ bị phát hiện và thường bị trừ nặng.
• Thiếu dẫn chứng hoặc chi tiết cụ thể: bài toàn nhận xét chung, không có chi tiết nào để người đọc hình dung.
• Bỏ bước soát lại: sai chính tả và thiếu dấu câu là lỗi dễ sửa nhất nhưng lại bị trừ điểm nhiều nhất.

Nền tảng của một bài văn tốt vẫn là từng đoạn tốt, vì vậy hãy luyện viết đoạn văn trước khi luyện bài dài. Với hai kiểu bài khó nhất ở trung học, bạn có thể xem riêng nghị luận về một vấn đề trong đời sống và nghị luận xã hội.

Câu hỏi thường gặp

Một bài văn nên có bao nhiêu đoạn?

Thường là năm đến sáu đoạn: một đoạn mở bài, ba đến bốn đoạn thân bài, một đoạn kết bài. Thân bài có ít hơn hai đoạn thì bài thiếu ý, nhiều hơn năm đoạn thì mỗi ý bị viết quá ngắn.

Mở bài bao nhiêu câu là đủ?

Ba đến bốn câu là vừa: một câu dẫn dắt, một câu giới thiệu đối tượng hoặc vấn đề, một câu nêu hướng triển khai hoặc nêu ý kiến. Mở bài quá dài sẽ chiếm chỗ của thân bài.

Có nên học thuộc bài văn mẫu không?

Không nên học thuộc cả bài. Nên học cách triển khai: cách mở bài, cách sắp xếp ý, cách dùng từ nối. Đề bài hiện nay thường gắn với trải nghiệm riêng nên bài học thuộc rất dễ lệch yêu cầu.

Viết bài văn trong bao lâu là hợp lí?

Thời lượng tùy đề và tùy cấp học. Với một bài làm 90 phút, cách chia nhiều người dùng là 7 phút đọc đề và lập dàn ý, 70 phút viết, 10 phút soát lại, còn lại là thời gian dự phòng. Luyện ở nhà nên bấm giờ đúng như vậy để quen nhịp.

Làm sao để bài văn không bị khô?

Thêm chi tiết cụ thể thay vì tăng từ ngữ hoa mỹ. Một chi tiết thật, chẳng hạn tiếng chuông xe đạp của bố mỗi chiều, có sức gợi hơn nhiều câu tính từ ghép lại.