Biện pháp tu từ là gì? Các biện pháp tu từ thường gặp và ví dụ

Biện pháp tu từ là cách sử dụng từ ngữ, hình ảnh, cấu trúc câu một cách đặc biệt để làm lời văn thêm gợi hình, gợi cảm và giàu sức biểu đạt. Các biện pháp tu từ thường gặp trong chương trình phổ thông gồm so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, nói quá, nói giảm nói tránh, điệp ngữ, liệt kê và chơi chữ.

Các biện pháp tu từ thường gặp

Phân biệt các biện pháp dễ nhầm

• So sánh và ẩn dụ: so sánh có từ nối (như, là), ẩn dụ giấu vế so sánh. “Anh ấy khỏe như trâu” là so sánh; “Thuyền – bến” trong ca dao là ẩn dụ.
• Ẩn dụ và hoán dụ: ẩn dụ dựa trên sự giống nhau (tương đồng), hoán dụ dựa trên quan hệ gần gũi (bộ phận – toàn thể, dấu hiệu – sự vật, vật chứa – vật bị chứa). “Áo chàm” chỉ người Việt Bắc là hoán dụ vì áo chàm là dấu hiệu đặc trưng của họ.
• Nói quá và so sánh: nói quá phóng đại vượt thực tế, không nhất thiết có từ so sánh.
• Điệp ngữ và liệt kê: điệp ngữ lặp lại cùng một từ ngữ, liệt kê là nêu nhiều từ khác nhau cùng loại.

Cách làm bài xác định biện pháp tu từ

1. Đọc kỹ câu thơ, câu văn, gạch chân từ ngữ đặc biệt (từ so sánh, từ lặp, hình ảnh lạ).
2. Xác định đúng tên biện pháp tu từ và chỉ ra bằng chứng trong câu.
3. Nêu tác dụng: biện pháp đó làm cho sự vật hiện lên thế nào (gợi hình, gợi cảm, nhấn mạnh, tạo nhịp điệu).
4. Liên hệ với nội dung: tác giả muốn thể hiện tình cảm, thái độ gì.

Ví dụ có lời giải

Câu: “Heo hút cồn mây súng ngửi trời.”

Lời giải: Biện pháp tu từ là nhân hóa, thể hiện qua từ “ngửi” vốn là hành động của con người gán cho “súng”. Tác dụng: gợi hình ảnh núi cao đến mức mũi súng chạm tới trời, cho thấy địa hình hiểm trở và tinh thần lãng mạn của người lính.

Câu: “Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.”

Lời giải: Đây là biện pháp nói quá (kết hợp so sánh), phóng đại lượng mồ hôi rơi. Tác dụng: nhấn mạnh sự vất vả của người nông dân lao động giữa trưa nắng.

Biện pháp tu từ với từ vựng và từ loại

Tu từ gắn với cách chọn từ. Chẳng hạn, từ láy thường được dùng để gợi hình, gợi âm thanh; danh từ chỉ người, vật có thể được nhân hóa. Khi phân tích văn bản, hãy tách bạch cách miêu tả mang tính khách quan với cảm xúc chủ quan của tác giả được thể hiện nhờ các biện pháp tu từ này.

Câu hỏi thường gặp

Có bao nhiêu biện pháp tu từ?

Không có con số cố định. Chương trình phổ thông thường học khoảng chín biện pháp phổ biến như so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, nói quá, nói giảm nói tránh, điệp ngữ, liệt kê, chơi chữ.

Biện pháp tu từ khác gì với từ láy?

Từ láy là một loại từ về cấu tạo. Biện pháp tu từ là cách dùng ngôn ngữ để tạo hiệu quả biểu đạt; từ láy có thể được dùng như một phương tiện để làm câu văn giàu sức gợi.

Làm sao để nêu tác dụng của biện pháp tu từ?

Hãy nói biện pháp đó làm sự vật hiện lên sinh động, gợi cảm xúc gì, nhấn mạnh điều gì, rồi gắn với tình cảm và thái độ của tác giả trong văn bản.

Ẩn dụ và hoán dụ phân biệt thế nào?

Ẩn dụ dựa trên nét tương đồng giữa hai sự vật. Hoán dụ dựa trên quan hệ gần gũi, đi liền với nhau trong thực tế.