Phytosterol là gì? Nguồn thực phẩm và tác dụng

Phytosterol là gì? Phytosterol (sterol thực vật) là nhóm hợp chất có trong màng tế bào thực vật, cấu trúc hóa học gần giống cholesterol ở động vật. Các chất phổ biến nhất là β-sitosterol, campesterol và stigmasterol; chúng có nhiều trong dầu thực vật, hạt, đậu và ngũ cốc.

Phytosterol là gì và hoạt động ra sao?

Trong cơ thể người, cholesterol là sterol chính. Ở thực vật, vai trò tương tự do phytosterol đảm nhận: giữ cấu trúc và độ linh hoạt của màng tế bào. Vì khung phân tử giống cholesterol, phytosterol có thể cạnh tranh với cholesterol ở ruột non. Khi đó, một phần cholesterol từ thức ăn và mật bị hấp thu ít đi, và đây là lý do phytosterol được nhắc đến nhiều trong dinh dưỡng tim mạch.

Một dạng liên quan là stanol (phiên bản bão hòa của sterol), thường dùng cùng phytosterol trong thực phẩm bổ sung. Cả hai cùng được gọi chung là sterol/stanol thực vật.

Phytosterol có trong thực phẩm nào?

Nhóm thực phẩm	Ví dụ
Dầu thực vật	Dầu ngô, dầu hướng dương, dầu đậu nành, dầu mè, dầu ô liu
Hạt và quả hạch	Hạt mè, hạt hướng dương, đậu phộng, hạnh nhân, óc chó
Ngũ cốc nguyên hạt	Mầm lúa mì, cám gạo, yến mạch
Đậu và họ đậu	Đậu nành, đậu lăng, đậu xanh
Rau quả	Bông cải xanh, bơ, cam quýt (hàm lượng thấp)

Khẩu phần ăn thông thường cung cấp một lượng phytosterol vừa phải. Một số sản phẩm như bơ thực vật hay sữa chua được bổ sung thêm và có ghi rõ trên nhãn.

Tác dụng và bằng chứng

Nhiều nghiên cứu và các tổ chức y khoa ghi nhận phytosterol có thể giúp giảm cholesterol LDL (cholesterol “xấu”) ở mức độ nhất định khi dùng đều đặn trong khẩu phần. Tuy vậy, chưa có đủ bằng chứng chắc chắn rằng việc này giảm trực tiếp nguy cơ biến cố tim mạch. Phytosterol cũng không thay thế được thuốc hạ mỡ máu bác sĩ kê đơn, chế độ ăn lành mạnh và vận động.

Những ai cần thận trọng?

Biết phytosterol là gì cũng cần biết giới hạn của nó.

• Người mắc bệnh di truyền hiếm sitosterol máu (sitosterolemia) không nên dùng thực phẩm bổ sung sterol thực vật.
• Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em chỉ nên dùng khi có chỉ định của bác sĩ.
• Người đang dùng thuốc hạ mỡ máu cần hỏi bác sĩ trước khi bổ sung.
• Dùng nhiều lâu ngày có thể làm giảm hấp thu một số carotenoid, nên cần ăn đủ rau quả màu đậm.

Cách đưa phytosterol vào bữa ăn

Cách an toàn nhất là ăn đa dạng thực phẩm thực vật: thay mỡ động vật bằng dầu thực vật khi nấu, thêm một nắm hạt không muối vào bữa phụ, ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt. Bạn nên đọc nhãn thành phần, và nếu cần tính khẩu phần, hãy nhớ các phép đổi đơn vị cơ bản như 1 kg bằng bao nhiêu gam.

Phytosterol là sterol, khác nhóm với hesperidin (một flavonoid trong cam quýt), dù cả hai đều là hợp chất có nguồn gốc thực vật. Khi tìm hiểu thành phần nhãn thực phẩm, bạn cũng có thể đọc thêm về phụ gia như monoglyceride (E471), thường gặp trong bơ thực vật và bánh.

Câu hỏi thường gặp

Phytosterol có giống cholesterol không?

Cấu trúc hóa học gần giống nhau, nhưng phytosterol có nguồn gốc thực vật, còn cholesterol có ở động vật và cơ thể người. Phytosterol ít được hấp thu vào máu hơn cholesterol.

Phytosterol có trong thực phẩm nào nhiều nhất?

Dầu thực vật, hạt, ngũ cốc nguyên hạt, đậu và quả hạch là những nguồn phổ biến. Một số sản phẩm như bơ thực vật còn được bổ sung thêm.

Có cần uống phytosterol bổ sung không?

Không bắt buộc. Việc bổ sung nên cân nhắc cùng bác sĩ, đặc biệt khi bạn có mỡ máu cao, đang dùng thuốc hoặc thuộc nhóm cần thận trọng như phụ nữ mang thai.

Thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của chuyên gia.

Nguồn tham khảo

• MedlinePlus – NIH Hoa Kỳ: https://medlineplus.gov
• Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA): https://www.heart.org
• EFSA – Plant sterols and plant stanols and blood LDL-cholesterol: https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/2693