FOS (Fructooligosaccharides) là gì? Tác dụng

FOS (fructooligosaccharides) là nhóm oligosaccharide gồm 2 đến 10 đơn vị fructose nối với nhau bằng liên kết β(2→1), thường gắn thêm một gốc glucose ở đầu chuỗi. Enzyme tiêu hoá của người không cắt được liên kết này, nên FOS đi gần như nguyên vẹn xuống ruột già và được tính là chất xơ prebiotic.

Fructooligosaccharides là gì? Cấu tạo của FOS

Nếu phải trả lời ngắn câu hỏi fructooligosaccharides là gì, có thể nói đó là một loại chất xơ hoà tan chuỗi ngắn gồm các đơn vị fructose. Phân tử FOS được viết tắt theo công thức GF_n hoặc F_n: G là glucose, F là fructose, n là số đơn vị fructose. Ba thành viên phổ biến nhất là 1-kestose (GF₂, công thức C₁₈H₃₂O₁₆, khối lượng mol ≈ 504,4 g/mol), nystose (GF₃) và fructosyl-nystose (GF₄).

FOS cùng họ với inulin – chất xơ cũng gồm các đơn vị fructose nhưng chuỗi dài hơn, thường trên 10 đơn vị. Vì chuỗi ngắn, FOS dễ tan trong nước, hơi ngọt (khoảng 30–60% độ ngọt của đường mía) và được lên men nhanh hơn inulin. Về cách phân loại, FOS thuộc nhóm oligosaccharide, nằm giữa đường đơn và polysaccharide như cellulose.

FOS được sản xuất và lấy từ đâu?

FOS có sẵn trong nhiều thực vật, nhất là những loài dùng fructan làm chất dự trữ:

• Rễ rau diếp xoăn (chicory) – nguồn công nghiệp chính
• Củ cúc vu (atisô Jerusalem), củ yacon
• Hành tây, hành ta, tỏi, tỏi tây
• Măng tây, lúa mì, chuối (nhất là chuối còn hơi xanh)

Trong công nghiệp, FOS được tạo theo hai cách: dùng enzyme fructosyltransferase gắn thêm fructose vào sucrose, hoặc thuỷ phân một phần inulin từ rễ diếp xoăn. Sản phẩm thương mại ở dạng siro hoặc bột trắng, chịu nhiệt khá tốt nhưng dễ bị phân giải trong môi trường acid mạnh và nóng lâu.

Tác dụng của FOS

FOS được xếp vào prebiotic – chất nền mà vi khuẩn có lợi trong ruột sử dụng được. Các tác dụng được nghiên cứu nhiều nhất:

Hướng tác dụng	Cơ chế được mô tả
Nuôi vi khuẩn có lợi	Bifidobacterium và Lactobacillus lên men FOS, tăng số lượng trong lòng ruột
Sinh acid béo chuỗi ngắn	Quá trình lên men tạo acetat, propionat, butyrat – nguồn năng lượng cho tế bào ruột
Hỗ trợ nhu động, làm mềm phân	FOS giữ nước và tăng khối lượng khối phân
Liên quan tới hấp thu khoáng	Môi trường ruột acid hơn có thể giúp hoà tan calci, magnesi tốt hơn
Năng lượng thấp	Chỉ khoảng 1,5 – 2 kcal/g, ít làm tăng đường huyết

Cần nhìn các kết quả này một cách thận trọng: mức độ thay đổi phụ thuộc hệ vi sinh sẵn có của từng người, lượng dùng và thời gian dùng. FOS không phải thuốc và không điều trị bệnh đường ruột.

FOS trong sữa công thức và thực phẩm

Trong sữa công thức, FOS thường đi cặp với GOS (galactooligosaccharide), hay gặp tỉ lệ GOS:FOS khoảng 9:1, nhằm mô phỏng phần nào nhóm oligosaccharide tự nhiên có trong sữa mẹ. Cần nói rõ là sữa mẹ chứa các oligosaccharide riêng (HMO) có cấu trúc khác, nên FOS chỉ là chất xơ thay thế, không phải bản sao.

Ngoài sữa, FOS còn được thêm vào sữa chua, thanh ngũ cốc, bánh ít đường, đồ uống. Vì vị ngọt nhẹ và tạo được cảm giác đầy miệng, FOS hay dùng cùng nhóm polyol để giảm đường mà vẫn giữ cấu trúc sản phẩm.

Lưu ý khi dùng FOS

Vì được lên men ở ruột già, FOS có thể gây đầy hơi, sôi bụng, chướng bụng hoặc phân lỏng nếu dùng nhiều, đặc biệt khi tăng lượng đột ngột. FOS cũng thuộc nhóm FODMAP, nên người có hội chứng ruột kích thích thường được khuyên hạn chế. Người có bệnh đường tiêu hoá, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm bổ sung FOS liều cao.

Hiểu đúng fructooligosaccharides là gì sẽ giúp bạn không kỳ vọng quá mức vào một thành phần chất xơ. Nguyên tắc an toàn chung: ưu tiên lấy chất xơ từ rau củ, trái cây, đậu đỗ và ngũ cốc nguyên hạt như trong bài về chất xơ (dietary fiber); bắt đầu với lượng nhỏ, tăng dần và uống đủ nước.

Câu hỏi thường gặp

FOS là đường hay chất xơ?

Về cấu tạo, FOS là carbohydrate gồm các đơn vị fructose. Nhưng vì người không tiêu hoá được liên kết β(2→1), FOS được tính là chất xơ hoà tan có tính prebiotic chứ không phải đường hấp thu.

FOS và inulin khác nhau thế nào?

Cả hai đều là fructan. FOS có chuỗi ngắn (2–10 đơn vị fructose), tan tốt và lên men nhanh; inulin chuỗi dài hơn, lên men chậm hơn và hay dùng để tạo cấu trúc giống chất béo.

FOS có phải men vi sinh không?

Không. Men vi sinh (probiotic) là vi khuẩn sống. FOS là prebiotic – thức ăn cho vi khuẩn có lợi. Sản phẩm chứa cả hai thường được gọi là synbiotic.

Dùng FOS bao lâu thì thấy khác biệt?

Các nghiên cứu thường theo dõi vài tuần mới ghi nhận thay đổi về hệ vi sinh và tình trạng đi tiêu. Phản ứng khác nhau theo từng người, vì vậy không nên kỳ vọng kết quả tức thì và không tự tăng liều.

Thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của chuyên gia.