Có những loại nhựa nào? Loại nào tái chế được?

Nhựa được chia thành 7 nhóm theo mã nhận dạng nhựa (RIC) in trong hình tam giác mũi tên ở đáy sản phẩm: số 1 – PET/PETE, số 2 – HDPE, số 3 – PVC, số 4 – LDPE, số 5 – PP, số 6 – PS và số 7 – Other. Không phải loại nào cũng tái chế được trên thực tế: PET và HDPE được thu gom, tái chế rộng rãi ở Việt Nam, còn PVC, PS và nhóm số 7 gần như không có đầu ra tái chế đại trà.

Mã nhận dạng nhựa là gì?

Con số trong hình tam giác mũi tên ở đáy chai, hộp nhựa không phải biểu tượng “sản phẩm tái chế”. Đó là mã nhận dạng nhựa (Resin Identification Code – RIC), ra đời năm 1988 chỉ với một mục đích: cho người phân loại biết sản phẩm làm từ loại nhựa nào. Một số 6 vẫn nằm trong tam giác mũi tên, nhưng hộp xốp PS thì hầu như không nơi nào nhận tái chế.

Việc phân loại này quan trọng vì các loại nhựa khác nhau nóng chảy ở nhiệt độ khác nhau và không trộn lẫn được. Chỉ một tỷ lệ nhỏ PVC lẫn vào lô PET đã đủ làm hỏng cả mẻ nhựa tái sinh.

Bảng 7 loại nhựa và khả năng tái chế

Mã	Tên nhựa	Sản phẩm thường gặp	Tái chế ở Việt Nam
1	PET / PETE (polyethylene terephthalate)	Chai nước suối, chai nước ngọt, hộp bánh trong suốt	Tốt nhất – có giá thu mua, làm xơ sợi, chai rPET
2	HDPE (polyethylene tỷ trọng cao)	Can dầu ăn, chai sữa đục, chai dầu gội, thùng nhựa	Tốt – được vựa phế liệu thu mua
3	PVC (polyvinyl chloride)	Ống nước, khung cửa, màng bọc công nghiệp, da giả	Rất khó – chứa clo, thải khí độc khi nung; gần như không tái chế đại trà
4	LDPE (polyethylene tỷ trọng thấp)	Túi ni lông mỏng, màng bọc thực phẩm, túi bánh mì	Hạn chế – mỏng, bẩn, giá trị thấp; một phần được làm hạt nhựa tái sinh
5	PP (polypropylene)	Hộp cơm, nắp chai, hộp sữa chua, ống hút, ghế nhựa	Được – thị trường thu mua khá, nhất là đồ dày
6	PS (polystyrene) và EPS/xốp	Hộp xốp đựng cơm, khay xốp, cốc dùng một lần	Rất khó – nhẹ, xốp, chi phí vận chuyển cao hơn giá trị
7	Other – các loại còn lại (PC, PLA, ABS, nhựa pha trộn, nhiều lớp)	Bình nước PC, vỏ thiết bị, bao bì nhiều lớp, nhựa sinh học	Hầu như không – thành phần không xác định, không thể trộn lô

Nhựa nhiệt dẻo và nhựa nhiệt rắn

Ngoài cách phân theo mã RIC, nhựa còn được chia theo cách ứng xử khi gặp nhiệt:

• Nhựa nhiệt dẻo (thermoplastic). Nóng chảy khi nung, đông lại khi nguội, và có thể làm lại nhiều lần. Toàn bộ 6 loại từ PET tới PS đều thuộc nhóm này. Đây là lý do về nguyên tắc chúng tái chế được.
• Nhựa nhiệt rắn (thermoset). Sau khi định hình thì liên kết ngang hình thành vĩnh viễn, nung lại chỉ cháy chứ không chảy. Melamine, bakelite, nhựa epoxy, cao su lưu hóa thuộc nhóm này và không thể tái chế bằng cách nấu chảy, chỉ có thể nghiền làm chất phụ.

Vì sao “tái chế được” khác với “thực tế có được tái chế”

Một loại nhựa có thể tái chế về mặt kỹ thuật nhưng vẫn kết thúc ở bãi rác. Bốn rào cản thường gặp:

1. Giá trị thu hồi thấp. Người thu gom phế liệu chọn theo giá. Chai PET, can HDPE có giá nên được nhặt gần hết; túi ni lông mỏng và hộp xốp thì không đáng công thu.
2. Nhiễm bẩn. Hộp cơm còn dầu mỡ, chai đựng hóa chất, ly nhựa còn trà sữa đều làm giảm chất lượng nhựa tái sinh. Rửa sơ và để khô trước khi bỏ vào thùng tái chế tạo khác biệt rất lớn.
3. Bao bì nhiều lớp. Gói mì, túi cà phê, hộp sữa giấy ghép nhiều lớp nhựa – nhôm – giấy. Vì không tách được các lớp nên thuộc nhóm 7 và gần như không có đường tái chế.
4. Suy giảm chất lượng. Mỗi lần nấu chảy, chuỗi polymer lại ngắn đi. Nhựa tái sinh thường bị “hạ cấp”: chai nước thành xơ sợi, xơ sợi thành vật liệu lót đường. Khác với thủy tinh hay nhôm, nhựa không tái chế vòng tròn vô hạn.

Cần nói rõ: các con số về tỷ lệ tái chế nhựa ở Việt Nam hiện được công bố khá khác nhau giữa các nguồn, nên bài viết không nêu một tỷ lệ cụ thể để tránh dẫn sai. Điều chắc chắn là phần lớn nhựa thải ra vẫn chưa quay lại được chuỗi sản xuất.

Những loại nhựa nào nên hạn chế dùng?

• Số 3 (PVC) và số 6 (PS) – khó tái chế, PVC có thể chứa phụ gia hóa dẻo không mong muốn, PS dễ biến dạng khi gặp thức ăn nóng.
• Số 7 nếu là PC – loại nhựa polycarbonate cũ có thể chứa BPA; nhiều nhà sản xuất hiện ghi rõ “BPA free”.
• Nhựa dùng một lần nói chung: túi mỏng, ống hút, hộp xốp. Mang theo bình nước và hộp đựng của riêng mình là biện pháp hiệu quả hơn mọi hoạt động phân loại.

Ngược lại, PP (số 5) và PET (số 1) được xem là tương đối an toàn cho thực phẩm; riêng PP chịu nhiệt tốt nhất trong nhóm, nên hộp cơm dùng được trong lò vi sóng thường là PP. Tuyệt đối không tái sử dụng chai PET để đựng nước nóng hoặc phơi lâu ngoài nắng.

Phân loại tại nhà cho đúng

Luật Bảo vệ môi trường 2020 đặt nghĩa vụ phân loại rác tại nguồn cho hộ gia đình, do từng địa phương ban hành hướng dẫn chi tiết. Một quy tắc đơn giản và hữu ích:

• Để riêng chai PET và can HDPE, bóp dẹp, bỏ nắp và vòng nhựa cổ chai nếu địa phương yêu cầu.
• Rửa sơ, để khô mọi hộp nhựa trước khi bỏ vào thùng tái chế.
• Không gộp xốp, màng bọc, bao bì nhiều lớp vào nhóm tái chế – chúng làm hỏng cả lô.
• Đồ nhựa cứng còn dùng được thì cho tặng; vật liệu từ cellulose như giấy, bìa carton để riêng.

Giảm rác nhựa cũng là giảm phát thải. Nếu bạn quan tâm tới khía cạnh môi trường rộng hơn, có thể đọc thêm về vai trò của tầng ozon và về năng lượng mặt trời.

Câu hỏi thường gặp

Số trong tam giác mũi tên có nghĩa là sản phẩm tái chế được không?

Không. Đó chỉ là mã nhận dạng loại nhựa, giúp phân loại. Nhựa số 3, 6 và 7 có mã nhưng trên thực tế hầu như không được tái chế.

Loại nhựa nào an toàn nhất để đựng thực phẩm?

PP (số 5) và PET (số 1) được xem là tương đối an toàn. PP chịu nhiệt tốt nhất nên thường dùng cho hộp hâm vi sóng. Chai PET chỉ nên dùng cho nước nguội và không nên tái sử dụng lâu dài.

Nhựa sinh học PLA có tái chế cùng nhựa thường được không?

Không. PLA thuộc nhóm số 7, nóng chảy ở nhiệt độ khác và làm hỏng lô PET. PLA cần hệ thống ủ công nghiệp riêng, loại hạ tầng này ở Việt Nam còn rất ít.

Có cần rửa hộp nhựa trước khi bỏ đi không?

Có. Thức ăn và dầu mỡ còn sót làm giảm chất lượng nhựa tái sinh, nhiều cơ sở sẽ loại bỏ cả lô. Chỉ cần tráng nước và để khô là đủ.

Melamine, bát đĩa nhựa cứng có tái chế được không?

Không. Melamine là nhựa nhiệt rắn, nung chỉ cháy chứ không chảy nên không thể nấu lại thành sản phẩm mới.