GABA là gì? Vai trò của GABA với não bộ

GABA (gamma-aminobutyric acid, axit gamma-aminobutyric) là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính của hệ thần kinh trung ương, giúp làm giảm hoạt động quá mức của các tế bào thần kinh. Nhờ đó, GABA góp phần giữ cho não ở trạng thái cân bằng, liên quan đến lo âu, giấc ngủ và co cơ.

GABA là gì?

GABA là một amino acid không tham gia tạo protein, công thức C₄H₉NO₂. Trong não, GABA được tạo từ glutamate (chất dẫn truyền kích thích chính) nhờ enzyme glutamate decarboxylase, với sự hỗ trợ của dạng hoạt động của vitamin B6. Như vậy, glutamate “bật” và GABA “tắt” hoạt động thần kinh, hai chất này cân bằng lẫn nhau.

GABA hoạt động như thế nào?

GABA gắn lên các thụ thể trên tế bào thần kinh. Hai loại chính là GABA_A (kênh ion, tác động nhanh) và GABA_B (thụ thể kết hợp protein G, tác động chậm hơn). Khi gắn vào, GABA làm tế bào thần kinh khó phát xung hơn, tạo hiệu ứng “phanh”. Nhiều thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống co giật tác động qua hệ GABA, ví dụ nhóm benzodiazepine làm tăng hiệu lực của GABA tại thụ thể GABA_A. Những thuốc này chỉ dùng theo chỉ định và kê đơn của bác sĩ.

Vai trò của GABA với não bộ và cơ thể

• Kiểm soát hưng phấn thần kinh: giúp ngăn các tín hiệu quá mức, liên quan đến cảm giác thư giãn.
• Giấc ngủ: hệ GABA tham gia vào cơ chế chuyển từ thức sang ngủ.
• Lo âu và cảm xúc: rối loạn hoạt động hệ GABA được nghiên cứu trong các rối loạn lo âu và trầm cảm, nhưng cơ chế bệnh phức tạp, không thể quy cho riêng GABA.
• Trương lực cơ: GABA ở tuỷ sống góp phần điều hoà co cơ.
• Ngoài não: GABA cũng có mặt ở tuỵ và ruột, nhưng vai trò ở đây chưa được hiểu đầy đủ.

GABA trong thực phẩm và viên bổ sung

GABA có ở lượng nhỏ trong một số thực phẩm lên men như kimchi, tempeh, miso, trà, cũng như gạo lứt nảy mầm. Một số sản phẩm bán dưới dạng viên GABA hoặc đồ uống bổ sung GABA. Điều cần biết là chưa rõ GABA uống vào có vượt qua được hàng rào máu não với lượng đáng kể hay không, và các nghiên cứu về tác dụng giảm căng thẳng, cải thiện giấc ngủ còn nhỏ và chưa đủ để kết luận chắc chắn.

Nội dung	GABA	Glutamate
Vai trò chính	Chất dẫn truyền ức chế	Chất dẫn truyền kích thích
Tác dụng lên tế bào thần kinh	Giảm khả năng phát xung	Tăng khả năng phát xung
Mối liên hệ	Được tạo từ glutamate	Là tiền chất của GABA

Cách hỗ trợ hệ thần kinh một cách an toàn

1. Ngủ đủ giấc, giữ giờ ngủ đều đặn.
2. Vận động thể chất vừa phải; tập thở, thiền, yoga có thể giúp giảm căng thẳng.
3. Ăn uống cân đối, đủ vitamin B6 và magiê từ thực phẩm tự nhiên.
4. Hạn chế rượu, vì rượu tác động lên hệ GABA và có thể gây lệ thuộc.
5. Nếu bị mất ngủ hay lo âu kéo dài, hãy đi khám thay vì tự dùng viên bổ sung.

Bạn cũng có thể đọc thêm về choline, chất tạo acetylcholine của hệ thần kinh, vai trò của sắt và quercetin để hiểu thêm về các chất liên quan dinh dưỡng và sức khoẻ.

Câu hỏi thường gặp

GABA có phải thuốc ngủ không?

Không. GABA là chất tự nhiên của cơ thể. Một số thuốc ngủ tác động qua hệ GABA nhưng đó là thuốc kê đơn, khác với viên bổ sung GABA.

Thiếu GABA có biểu hiện gì?

Không có xét nghiệm hay dấu hiệu đơn giản để kết luận thiếu GABA. Lo âu, mất ngủ có nhiều nguyên nhân, cần được bác sĩ đánh giá.

Ăn gì để tăng GABA tự nhiên?

Không có thực phẩm nào “tăng GABA” chắc chắn. Chế độ ăn cân đối với đủ vitamin B6 và thực phẩm lên men có thể hỗ trợ chung, nhưng hiệu quả riêng lên não chưa được chứng minh.

Phụ nữ mang thai có dùng viên GABA được không?

Chưa đủ dữ liệu an toàn. Phụ nữ mang thai, cho con bú nên hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào.

Thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của chuyên gia.

Nguồn tham khảo

• NCBI Bookshelf – StatPearls: Physiology, GABA
• NIH National Center for Complementary and Integrative Health – tài liệu về thực phẩm bổ sung