Galactose là gì? Galactose là đường gì, có ở đâu?

Galactose là một loại đường đơn (monosaccharide) có công thức C₆H₁₂O₆, là đồng phân của glucose. Trong tự nhiên, galactose hiếm khi ở dạng tự do mà chủ yếu liên kết với glucose tạo thành lactose (đường sữa), nên nguồn galactose chính trong khẩu phần là sữa và chế phẩm từ sữa.

Galactose là đường gì?

Xét theo phân loại hóa học, galactose là:

• Đường đơn: không thể thủy phân thành đường nhỏ hơn, giống glucose và fructose.
• Aldohexose: phân tử có 6 nguyên tử carbon và một nhóm chức aldehyde (–CHO) ở dạng mạch hở.
• Đồng phân epime C4 của glucose: galactose và glucose chỉ khác nhau ở hướng của nhóm –OH tại carbon số 4.

Tóm lại, galactose là đường gì? Đó là đường đơn sáu carbon có nguồn gốc chủ yếu từ sữa. Tên gọi galactose bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp galaktos nghĩa là sữa, phản ánh việc chất này được tìm thấy từ đường sữa. Dạng có trong tự nhiên và được cơ thể sử dụng là D-galactose.

So sánh galactose với các loại đường thường gặp

Loại đường	Phân loại	Công thức	Nguồn chính
Galactose	Đường đơn (aldohexose)	C6H12O6	Lactose trong sữa
Glucose	Đường đơn (aldohexose)	C6H12O6	Trái cây, mật ong, tinh bột
Fructose	Đường đơn (ketohexose)	C6H12O6	Trái cây, mật ong
Lactose	Đường đôi = galactose + glucose	C12H22O11	Sữa và chế phẩm từ sữa
Saccharose	Đường đôi = glucose + fructose	C12H22O11	Mía, củ cải đường

Trong lactose, galactose nối với glucose bằng liên kết β-1,4-glycoside. Kiểu liên kết β này cũng xuất hiện trong cellulose, nhưng cơ thể người có enzyme lactase để cắt lactose, còn cellulose thì không tiêu hóa được.

Galactose có ở đâu?

• Sữa và chế phẩm từ sữa: sữa tươi, sữa bột, sữa mẹ đều chứa lactose. Khi tiêu hóa, lactose tách thành galactose và glucose.
• Sữa chua, phô mai: một phần lactose đã được vi khuẩn lên men, nên có thể chứa một lượng galactose tự do.
• Một số rau, củ, đậu: chứa galactose ở dạng liên kết trong các oligosaccharide (raffinose, stachyose) hoặc pectin, với hàm lượng nhỏ.
• Rong biển: agar (thạch) là polysaccharide có khung cấu tạo từ galactose và dẫn xuất của nó.

Galactose có tác dụng gì với con người?

Cung cấp năng lượng

Sau khi được hấp thu ở ruột non, galactose được đưa về gan và chuyển thành glucose qua con đường Leloir với các enzyme chính: galactokinase, galactose-1-phosphate uridylyltransferase (GALT) và UDP-galactose 4-epimerase. Glucose tạo thành được dùng làm năng lượng hoặc dự trữ dưới dạng glycogen.

Tham gia cấu trúc tế bào

• Galactose là thành phần của glycolipid và glycoprotein trên màng tế bào, tham gia nhận diện tế bào.
• Galactocerebroside là thành phần quan trọng của bao myelin bao quanh sợi thần kinh.
• Galactose có mặt trong cấu trúc kháng nguyên nhóm máu, ví dụ kháng nguyên nhóm máu B.

Nguồn tạo lactose cho sữa mẹ

Ở phụ nữ đang cho con bú, tuyến vú tổng hợp lactose từ glucose và galactose. Cơ thể có thể tự tạo galactose từ glucose khi cần, nên galactose không được xếp vào nhóm chất dinh dưỡng thiết yếu bắt buộc phải ăn vào.

Galactosemia và không dung nạp lactose: hai vấn đề khác nhau

Tiêu chí	Galactosemia	Không dung nạp lactose
Bản chất	Rối loạn di truyền, thiếu enzyme chuyển hóa galactose (thường gặp nhất là thiếu GALT)	Thiếu hoặc giảm enzyme lactase ở ruột
Hậu quả	Galactose và chất chuyển hóa tích tụ, có thể gây tổn thương gan, não, mắt (đục thủy tinh thể)	Đầy bụng, tiêu chảy khi uống sữa
Mức độ	Nghiêm trọng, cần phát hiện sớm	Thường nhẹ, gây khó chịu
Hướng xử trí	Theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ chuyên khoa	Điều chỉnh khẩu phần theo tư vấn chuyên môn

Galactosemia có trong danh mục sàng lọc sơ sinh ở nhiều quốc gia, thông qua xét nghiệm máu gót chân. Nếu trẻ sơ sinh bú kém, vàng da kéo dài, nôn trớ hoặc chậm tăng cân, phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám, không tự ý đổi sữa hay dùng thuốc.

Một số hiểu lầm về galactose

Nhiều người hỏi galactose là đường gì vì dễ nhầm nó với các chất khác. Dưới đây là những hiểu lầm phổ biến:

• Galactose không phải chất tạo ngọt nhân tạo: đây là đường tự nhiên, có trong sữa.
• Galactose không phải là lactose: lactose là đường đôi chứa galactose.
• Sữa không lactose vẫn có galactose: loại sữa này đã được bổ sung enzyme lactase để tách sẵn lactose thành glucose và galactose, nên vẫn không phù hợp với người mắc galactosemia.

Bạn có thể đọc thêm về dextrin, một carbohydrate khác hay gặp trên nhãn sữa bột, và vi chất i-ốt cần cho sự phát triển của trẻ.

Câu hỏi thường gặp

Galactose là đường đơn hay đường đôi?

Galactose là đường đơn (monosaccharide), cùng nhóm với glucose và fructose.

Galactose và glucose khác nhau thế nào?

Cả hai cùng công thức C6H12O6 và cùng là aldohexose, chỉ khác hướng nhóm –OH ở carbon số 4. Trong cơ thể, galactose được gan chuyển thành glucose để sử dụng.

Sữa chua có chứa galactose không?

Có. Khi lên men, vi khuẩn phân giải một phần lactose nên sữa chua có thể chứa galactose tự do bên cạnh lactose còn lại.

Người mắc galactosemia có uống được sữa không lactose không?

Thông thường là không, vì sữa không lactose vẫn chứa galactose. Chế độ ăn cho người bệnh cần do bác sĩ chuyên khoa hướng dẫn.

Thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.