Crom (chromium) là chất gì? Vai trò với sức khỏe

Chromium (tiếng Việt gọi là crom) là một nguyên tố kim loại chuyển tiếp, ký hiệu Cr, số hiệu nguyên tử 24. Điểm quan trọng nhất là crom có nhiều dạng hóa trị: crom(III) là dạng có trong thực phẩm ở lượng vi khoáng, còn crom(VI) là dạng công nghiệp đã được xếp vào nhóm gây ung thư cho người.

Chromium là chất gì?

Crom là kim loại màu trắng bạc, rất cứng, bề mặt sáng bóng và chống gỉ tốt nhờ tạo lớp oxide bảo vệ. Trong tự nhiên, crom không tồn tại ở dạng kim loại tự do mà nằm trong khoáng vật, chủ yếu là cromit.

Thông tin	Giá trị
Ký hiệu hóa học	Cr
Số hiệu nguyên tử	24
Nhóm – chu kỳ	Nhóm 6, chu kỳ 4
Số oxi hóa đáng chú ý	+3 (dạng vi khoáng), +6 (dạng độc)
Ứng dụng chính	Thép không gỉ, mạ crom, thuộc da, chất màu

Chính crom tạo nên tính “không gỉ” của thép inox, và cũng là lớp mạ sáng trên vòi nước, vành xe. Trong bộ dụng cụ cầm tay, ký hiệu Cr-V cho biết hợp kim crom – vanadi.

Phân biệt crom(III) và crom(VI)

Câu hỏi chromium là chất gì chỉ được trả lời đầy đủ khi nói rõ hóa trị, vì hai dạng dưới đây có tính chất gần như trái ngược nhau.

• Crom(III), còn gọi là crom ba hóa trị: dạng bền, có mặt tự nhiên trong thịt, ngũ cốc, rau quả. Đây là dạng được bàn tới khi nói về dinh dưỡng, hấp thu rất kém qua đường tiêu hóa nên ít tích lũy.
• Crom(VI), crom sáu hóa trị: sinh ra từ hoạt động công nghiệp như mạ điện, thuộc da, hàn thép không gỉ. Dạng này có tính oxi hóa mạnh, gây tổn thương niêm mạc và được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) phân loại là chất gây ung thư cho người.

Hai dạng này không thể dùng lẫn nhau khi nói chuyện. Nói “crom tốt cho sức khỏe” chỉ đúng với crom(III) trong thực phẩm, còn crom(VI) trong nước thải hay bụi công nghiệp là vấn đề an toàn môi trường.

Vai trò của crom với cơ thể

Crom(III) được cho là tham gia vào cách cơ thể sử dụng carbohydrate, chất béo và đạm, thông qua việc hỗ trợ hoạt động của insulin. Dù vậy, cơ chế chính xác vẫn còn tranh luận, và một số cơ quan khoa học đã đặt câu hỏi về việc crom có thực sự thiết yếu với người hay không.

Hội đồng Thực phẩm và Dinh dưỡng Hoa Kỳ chưa đặt mức RDA cho crom mà chỉ đưa ra mức tiêu thụ đủ (AI) dựa trên khẩu phần của người khỏe mạnh:

Nhóm tuổi	Nam (µg/ngày)	Nữ (µg/ngày)
1 – 3 tuổi	11	11
4 – 8 tuổi	15	15
9 – 13 tuổi	25	21
14 – 18 tuổi	35	24
19 – 50 tuổi	35	25
Từ 51 tuổi	30	20

Đơn vị µg là microgam, bằng một phần nghìn miligam, cho thấy nhu cầu rất nhỏ. Thiếu crom chưa được ghi nhận ở người khỏe mạnh ăn uống bình thường.

Crom có trong thực phẩm nào?

Crom phân bố rộng nhưng hàm lượng mỗi khẩu phần đều thấp và biến động theo đất, nước, cách chế biến. Những nguồn hay được nhắc tới:

• Thịt, nhất là thịt đã chế biến như thịt nguội.
• Ngũ cốc nguyên hạt, bánh mì nguyên cám.
• Nước nho, nước cam, một số loại rau và hạt.
• Men bia, gia vị như hạt tiêu.
• Hải sản và các loại hạt, cũng là nhóm cung cấp nhiều mangan và khoáng vi lượng khác.

Sữa và thực phẩm nhiều đường tinh luyện lại rất ít crom. Giống như nhiều vi chất khác, cách tốt nhất là ăn đa dạng thay vì trông vào một món.

Thực phẩm bổ sung crom: cần lưu ý gì?

• Dạng phổ biến trên nhãn là chromium picolinate và chromium chloride. Cả hai đều là crom(III).
• Chưa có ngưỡng trên (UL) được thiết lập cho crom, nhưng điều đó không có nghĩa là dùng bao nhiêu cũng được. Dữ liệu còn ít, và đã có báo cáo lẻ về suy thận, rối loạn chức năng gan, hạ đường huyết liên quan tới liều cao.
• Không dùng thay thuốc. Việc bổ sung crom để kiểm soát đường huyết hay giảm cân chưa có bằng chứng thuyết phục. Người đang điều trị tiểu đường cần hỏi bác sĩ vì có thể ảnh hưởng tới liều thuốc.
• Người bệnh gan, bệnh thận nên thận trọng hơn vì khả năng đào thải kém đi.
• Về nước sinh hoạt: lo ngại thường liên quan đến crom(VI) từ nguồn thải công nghiệp, không phải crom trong thức ăn. Nếu nghi ngờ, hãy yêu cầu đơn vị cấp nước cung cấp kết quả kiểm nghiệm, tương tự cách bạn kiểm tra hàm lượng clorua trong nước.

Câu hỏi thường gặp

Chromium là chất gì, crom và chromium có khác nhau?

Đúng. Crom là tên tiếng Việt của nguyên tố chromium, ký hiệu Cr, số hiệu 24. Nhãn hàng hóa nhập khẩu thường ghi chromium.

Vì sao crom vừa là vi khoáng vừa là chất độc?

Vì tất cả phụ thuộc vào hóa trị. Crom(III) trong thức ăn được hấp thu rất ít và được coi là vi khoáng; crom(VI) từ công nghiệp có tính oxi hóa mạnh và bị xếp vào nhóm gây ung thư cho người.

Uống chromium picolinate có giảm cân không?

Các nghiên cứu cho kết quả khiêm tốn và không nhất quán, không đủ để coi đây là giải pháp giảm cân. Thay đổi chế độ ăn và vận động vẫn là nền tảng.

Nồi inox có làm thức ăn nhiễm crom không?

Dụng cụ inox đạt chuẩn thực phẩm giải phóng lượng kim loại rất nhỏ, trong giới hạn cho phép. Nên tránh dùng nồi đã bị rỗ, xước sâu và không để thức ăn chua mặn qua đêm trong nồi.

Có cần xét nghiệm crom định kỳ không?

Với người khỏe mạnh thì không. Xét nghiệm crom chủ yếu dùng trong y học nghề nghiệp hoặc khi có nghi ngờ phơi nhiễm, và phải do bác sĩ chỉ định.

Thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của chuyên gia.