Wajam là gì? Cách gỡ Wajam khỏi máy tính

Wajam là một phần mềm quảng cáo (adware) chèn quảng cáo vào các trang web mà bạn truy cập. Nó khởi đầu năm 2008 ở Canada như một ứng dụng “tìm kiếm xã hội”, sau chuyển hẳn sang mô hình kiếm tiền từ quảng cáo và bị giới bảo mật xếp vào nhóm phần mềm không mong muốn. Nếu máy bạn có Wajam, hãy gỡ nó rồi xóa chứng thư số và cấu hình proxy mà nó để lại.

Wajam là gì?

Wajam do công ty Wajam Internet Technologies (Montréal, Canada) phát triển, thành lập tháng 12/2008. Ý tưởng ban đầu khá vô hại: một tiện ích giúp người dùng tìm thấy nội dung mà bạn bè trên các mạng xã hội đã chia sẻ, hiển thị ngay trong kết quả tìm kiếm.

Vấn đề nằm ở cách công ty kiếm tiền và phân phối sản phẩm:

• Từ năm 2014, phần mềm này không còn phát hành chủ yếu từ trang chủ mà dựa vào các mạng Pay-Per-Install – tức đi kèm bộ cài của phần mềm miễn phí khác. Cơ quan Bảo vệ quyền riêng tư Canada (OPC) ghi nhận hãng này dùng hơn 50 nhà phân phối kiểu đó trong giai đoạn 2011–2016.
• Tính năng mạng xã hội bị bỏ dần trong khi phần chèn quảng cáo được đẩy mạnh, tức công dụng người dùng mong đợi thì mất, phần gây phiền thì còn.
• Cơ quan Bảo vệ quyền riêng tư Canada đã mở cuộc điều tra công ty này theo luật PIPEDA về cách sử dụng thông tin cá nhân, và công bố báo cáo năm 2017. Trong thời gian điều tra, công ty được bán cho một pháp nhân mới lập ở Hồng Kông.

Giới nghiên cứu bảo mật mô tả nó không chỉ là quảng cáo thông thường. Các phiên bản từ năm 2014 tự tạo và cài một chứng thư gốc (root certificate) vào máy để có thể đọc và sửa cả lưu lượng HTTPS đã mã hóa mà trình duyệt không cảnh báo, rồi chèn mã JavaScript quảng cáo vào trang. Các bản sau còn tiêm thư viện DLL vào trình duyệt, dùng driver để ẩn file của chính nó, thêm ngoại lệ cho Windows Defender và liên tục tự cập nhật để né phần mềm diệt virus. Wajam còn xuất hiện dưới các tên khác như SearchAwesome, Social2Search, SearchPage.

Wajam vào máy bằng cách nào?

1. Đi kèm bộ cài phần mềm miễn phí: trình tải nhạc, công cụ chuyển đổi video, phần mềm “tăng tốc máy tính”. Người dùng bấm Next liên tục nên bỏ qua ô tích cài thêm.
2. Quảng cáo đánh lừa: trang web hiện cửa sổ kiểu “Flash Player đã lỗi thời”, “máy bạn bị nhiễm 5 virus”.
3. Tiện ích trình duyệt từ nguồn ngoài: file cài tiện ích tải từ trang lạ thay vì từ cửa hàng chính thức.

Dấu hiệu nhận biết máy đang có Wajam

Dấu hiệu	Biểu hiện cụ thể
Quảng cáo lạ	Banner, cửa sổ bật lên trên cả những trang trước đây không có quảng cáo, kèm dòng chữ nhỏ “by Wajam” hoặc tên tương tự
Trình duyệt chậm, hay treo	Mọi trình duyệt đều chậm, không riêng một cái
Kết quả tìm kiếm bị chèn	Xuất hiện khối kết quả hoặc liên kết tài trợ không thuộc công cụ tìm kiếm
Cấu hình proxy bị đổi	Trong cài đặt mạng của Windows có proxy nội bộ 127.0.0.1 mà bạn không đặt
Chứng thư lạ	Trong danh sách chứng thư gốc tin cậy có tên không rõ nguồn gốc
Chương trình lạ trong danh sách cài đặt	Tên Wajam, SearchAwesome, Social2Search, SearchPage

Cách gỡ Wajam khỏi máy tính Windows

Thực hiện lần lượt, nên ngắt mạng ở bước 1–2 để adware không tự tải lại:

1. Gỡ chương trình: nhấn Windows + I › Apps › Installed apps, tìm các tên ở bảng trên và bấm Uninstall. Nếu danh sách không có, chuyển sang bước 3.
2. Tắt khởi động cùng Windows: mở Task Manager (Ctrl + Shift + Esc) › tab Startup apps, vô hiệu hóa mục lạ; đồng thời mở Services (services.msc) xem có dịch vụ nào tên tương tự đang chạy.
3. Quét bằng công cụ chống mã độc: dùng Microsoft Defender (Windows Security › Virus & threat protection › Scan options › Full scan) hoặc một phần mềm chống adware uy tín tải từ trang chủ của hãng. Đây là bước xử lý phần driver và file ẩn mà cách gỡ thủ công khó với tới.
4. Xóa chứng thư do Wajam cài: nhấn Windows + R, nhập certmgr.msc, mở Trusted Root Certification Authorities › Certificates, tìm chứng thư mang tên Wajam hoặc tên lạ cùng ngày cài, bấm chuột phải › Delete. Chỉ xóa mục bạn chắc chắn là của adware.
5. Trả proxy về mặc định: Settings › Network & internet › Proxy, tắt Use a proxy server và bật Automatically detect settings.
6. Dọn trình duyệt: vào trang quản lý tiện ích của Chrome, Edge, Firefox, Cốc Cốc; xóa tiện ích không rõ nguồn gốc; đặt lại trang chủ và công cụ tìm kiếm mặc định; cân nhắc dùng chức năng Reset settings.
7. Khởi động lại máy và kiểm tra lại một vài trang quen để chắc chắn quảng cáo chèn đã hết.

Trên macOS, bạn kiểm tra System Settings › General › Login Items, xóa ứng dụng lạ trong Applications, kiểm tra profile trong Device Management và mở Keychain Access để xóa chứng thư không rõ nguồn gốc.

Lưu ý sau khi gỡ

• Đổi mật khẩu quan trọng (email, ngân hàng, mạng xã hội) từ một thiết bị sạch, vì adware đọc được lưu lượng mã hóa thì cũng có thể đã thấy dữ liệu bạn nhập.
• Khi cài phần mềm, luôn chọn Custom/Advanced và bỏ tích các ứng dụng đi kèm. Những dịch vụ nền hợp pháp như Bonjour Service cũng được cài kèm theo kiểu này, nên hãy đọc kỹ từng bước thay vì bấm Next.
• Chỉ tải tiện ích từ cửa hàng chính thức của trình duyệt; tải phần mềm từ trang chủ nhà phát hành.
• Nếu trình duyệt vẫn lỗi sau khi dọn, xem thêm cách xử lý khi không mở được Cốc Cốc. Trường hợp bạn vô tình xóa mất dữ liệu trình duyệt trong lúc reset, tham khảo cách khôi phục lịch sử Google Chrome đã xóa.

Câu hỏi thường gặp

Wajam có phải virus không?

Wajam không phải virus theo nghĩa tự nhân bản, mà được xếp vào nhóm adware – phần mềm quảng cáo không mong muốn. Tuy nhiên vì nó can thiệp vào lưu lượng mã hóa và ẩn mình trước phần mềm bảo vệ, bạn nên gỡ bỏ ngay.

Vì sao gỡ Wajam rồi quảng cáo vẫn hiện?

Thường do còn chứng thư, cấu hình proxy hoặc tiện ích trình duyệt mà nó cài kèm. Hãy làm đủ các bước xóa chứng thư, trả proxy về mặc định và dọn tiện ích trình duyệt.

Wajam còn hoạt động không?

Sản phẩm mang tên Wajam không còn được phân phối như một dịch vụ bình thường, nhưng các biến thể cùng dòng mã vẫn được giới bảo mật ghi nhận dưới nhiều tên khác nhau. Bạn vẫn nên kiểm tra máy nếu thấy dấu hiệu bị chèn quảng cáo.

Có cần cài lại Windows để diệt Wajam không?

Phần lớn trường hợp không cần. Chỉ nên cân nhắc cài lại khi đã quét sạch mà quảng cáo và proxy lạ vẫn trở lại sau mỗi lần khởi động.

Làm sao tránh cài phải adware?

Tải phần mềm từ trang chủ nhà phát hành, luôn chọn chế độ cài đặt tùy chỉnh để bỏ tích ứng dụng đi kèm, không bấm vào cảnh báo “máy bạn bị nhiễm virus” trên trang web và bật sẵn phần mềm bảo vệ theo thời gian thực.